Од детство ни учат дека луѓето имаат точно пет сетила: вид, слух, мирис, вкус и допир. Оваа идеја потекнува од античкиот филозоф Аристотел, кој пред повеќе од 2.300 години ги класифицирал токму овие пет како основни начини на кои го воспримаеме светот. Училишните учебници и денес често го повторуваат овој класичен модел. Но, современата невронаука и психологија одамна го надминуваат Аристотел. Научниците велат дека луѓето имаат далеку повеќе сетила – од 9 па сè до 33,
во зависност од тоа како ги дефинираме и броиме.
Зошто толку голема разлика? Затоа што „сетило“ не е строго дефинирано.
Аристотел зборувал за пет „надворешни“ сетила насочени кон надворешниот свет.Денес, науката ги зема предвид сите сензорни системи во телото, вклучувајќи ги и оние за внатрешната состојба и положбата на телото. Секој тип на сензорни рецептори може да се смета за посебно сетило.На пример, допирот сам по себе се дели на повеќе подтипови: притисок, вибрација, текстура, чешање, болка...
Еве преглед на некои од најчесто признаените „дополнителни“ сетила.
-Прво, проприоцепција – свеста за положбата на деловите од телото. Без да гледаме, знаеме каде ни се рацете, нозете, прстите. Ова сетило работи преку рецептори во мускулите, зглобовите и тетивите. Кога ќе затворите очи и ќе допрете со прст до нос – тоа е проприоцепција во акција. Без неа, движењата би биле хаотични, како кај луѓе со одредени невролошки оштетувања.
-Второ, екваториоцепција или чувство за рамнотежа.
Ова го контролира внатрешното уво (вестибуларниот систем). Ни овозможува да стоиме исправени, да одиме без да паднеме, да почувствуваме вртоглавица кога се вртиме. Морска болест? Тоа е конфликт меѓу ова сетило и видот.
Трето, термоцепција – чувство за температура.Рецепторите на кожата детектираат топло и ладно посебно. Има дури и посебни канали за екстремни температури што преминуваат во болка.
Четврто, ноцицепција – чувство за болка.Ова е посебен систем со свои нервни патишта. Болката може да биде остра, тапа, пецкање, печење...и служи како аларм за оштетување на телото. Чешањето исто така спаѓа тука, како послаб сигнал.
Пето, интероцепција – свест за внатрешните состојби на телото. Ова вклучува глад, жед, потреба за тоалет, притисок во градите, ниво на шеќер во крвта, па дури и емоционални сигнали како „пеперутки во "стомак“. Интероцепцијата е клучна за емоционалната интелигенција и регулација. Луѓе со нарушена интероцепција потешко ги препознаваат своите чувства.
-Шесто, хроноцепција затоа што некои научници ја издвојуваат и хроноцепцијата како чувство за време. Како знаеме дека поминале 5 минути без да гледаме во часовник? Ова е комплексен систем што вклучува мозочни регии и телесни ритми.
Има и поретки или поспецифични сетила:
- магнетоцепција (чувство за магнетно поле – слабо кај луѓето, силно кај птици),
- електроцепција (кај некои водни животни),
- чувство за CO2 во крвта (го регулира дишењето).
Зошто е важно да знаеме дека имаме повеќе од пет сетила? (а некои научници преброиле дури 33).
Затоа што тоа ја менува перцепцијата за човечкото искуство. Многу болести и нарушувања влијаат токму на овие „скриени“ сетила. На пример, аутизам често вклучува преосетливост или хипосетливост на проприоцепција, интероцепција или допир. Вртоглавица, хронична болка, анксиозност – сè тоа може да биде поврзано со дисфункција на овие системи. Исто така, разбирањето на повеќе сетила ни помага во технологијата.
Виртуелната реалност мора да симулира не само вид и слух, туку и допир, рамнотежа, па дури и проприоцепција за да биде реална.
На крајот, митот за петте сетила е поедноставување што ни служело илјадници години. Но, науката покажува дека човечкото тело е многу посложен сензорен апарат. Секој ден, несвесно, користиме десетици сетила за да се движиме низ светот. Следен пат кога ќе почувствувате глад, вртоглавица или дека „времето брзо поминува“,сетете се – тоа не е само „инстинкт“. Тоа е уште едно сетило во акција.
Извори: BBC Science Focus, Scientific American, Psychology Today, невронаучни трудови од автори како A.D. Craig и Lisa Feldman Barrett.